Anoreksja nervosa to jedno z najpoważniejszych zaburzeń odżywiania, mające najwyższy wskaźnik śmiertelności spośród wszystkich zaburzeń psychicznych. Charakteryzuje się celowym ograniczaniem jedzenia, intensywnym lękiem przed przytyciem oraz zaburzonym postrzeganiem własnego ciała. Osoba chorująca na anoreksję może być wyniszczona fizycznie, a mimo to nadal uważać się za „za grubą”.
Czym się objawia anoreksja?
U osób z wyraźną niedowagą często spotyka się objawy z trzech kategorii: ogólnopsychiczne, fizyczne i wynikające z zaburzenia odżywiania.
Objawy ogólnopsychiczne:
- Obniżony nastrój
- Drażliwość
- Zachowania zrytualizowane (silna potrzeba rutyny, sztywność)
- Gromadzenie przedmiotów
- Trudności z koncentracją uwagi
- Utrata wcześniejszych zainteresowań
- Wycofanie społeczne, unikanie ludzi
- Spadek popędu seksualnego
Objawy fizyczne:
- Brak regularnych miesiączek
- Obniżone libido
- Niska jakość snu (sen nieprzynoszący wypoczynku, wczesne budzenie się)
- Wrażliwość na zimno
- Sucha skóra
- Meszek na ciele
- Wypadanie włosów
- Słabość mięśni (podczas wchodzenia po schodach, wstawania, przy lekkiej aktywności fizycznej)
Objawy wynikające z zaburzenia odżywiania:
- Jedzenie rytualne (np. zawsze na tych samych talerzach, w tym samym miejscu, liczenie kęsów, wykrawanie z jedzenia konkretnych kształtów)
- Powolne jedzenie
- Uczucie sytości nawet po zjedzeniu niewielkich ilości pokarmów
- Używanie dużej ilości przypraw
- Gromadzenie jedzenia
- Częste ważenie się lub unikanie ważenia
- Nadmierna koncentracja na myślach związanych z jedzeniem i produktach spożywczych
- Koncentracja na wszystkim co dotyczy jedzenia (np. np. oglądanie jedzenia w sklepach ale nie kupowanie go, robienie zakupów artykułów spożywczych, których potem się nie je, przeglądanie przepisów, rolek w social mediach dotyczących gotowania i jedzenia, gotowanie dla innych potraw, których samemu się nie je)
Warto zaznaczyć, że nie każda osoba z anoreksją będzie miała identyczne objawy ale im bardziej zaawansowane zaburzenie, tym więcej objawów z powyższej listy.
Jak zdiagnozować anoreksję?
Wg kryteriów DSM-V anoreksję można rozpoznać jeśli BMI (Body Mass Index) osoby dorosłej spada poniżej 17,0. Przedział 17,0 – 18,5 oznacza niską masę ciała (od umiarkowanej do ciężkiej). U dzieci i młodzieży masa ciała będzie poniżej minimalnej normy po uwzględnieniu wieku, płci, etapu rozwoju oraz zdrowia fizycznego (kryterium A), a oblicza się to poprzez nałożenie wyniku BMI (masa ciała dzielona na wzrost w ułamku dziesiętnym do kwadratu) na skalę centylową. Kryterium to może zostać spełnione po znacznej utracie masy ciała (osoby dorosłe) ale u dzieci i młodzieży może się przejawiać również poprzez zahamowanie przyrostu masy ciała albo brak prawidłowego rozwoju.
Drugim kryterium (B) jest silna obawa przed zwiększeniem masy ciała lub przytyciem albo utrzymujące się zachowania wpływające na zmniejszenie masy ciała (np. przeczyszczanie po posiłkach: spożywanie środków przeczyszczających) nawet w przypadku niedowagi. Utrata masy ciała wcale nie zmniejsza obawy przed przytyciem – wręcz przeciwnie, spadek masy ciała wzmaga lęk przed ponownym przytyciem.
Ostatnim kryterium (C) jest wypaczony obraz masy, kształtu i znaczenia własnego ciała. Niektóre osoby czują, że za dużo ważą a inne wiedząc, że są chude, ciągle wierzą, że pewne części ciała (nogi, brzuch, pośladki) nadal są „za grube”. Aby ocenić roziar swojego ciała soby z jadłowstrętem psychicznym mogą nieustannie mierzyć się, ważyć, oglądać w lustrze, szczypać skórę. Ich samoocena kształtowana jest w ogromnej części poprzez wizję własnego ciała. Przyrost masy ciała może być postrzegany jako niepowodzenie w samodyscyplinie. Osoby z anoreksją często nie zdają sobie sprawy ze swojego zaburzenia albo zaprzeczają mu.
Jakie są przyczyny anoreksji?
Nie ma jednej, konkretnej przyczyny powstawania anoreksji. Jest ona efektem współdziałania wielu czynników: biologicznych, psychologicznych, społeczno-kulturowych:
Czynniki biologiczne:
- predyspozycje genetyczne (np. podatność na lęk i zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, zaburzenia nastroju - depresja),
- zaburzenia odżywiania w rodzinie (dziedziczność),
- zmiany w układzie serotoninergicznym,
- wysoka wrażliwość neurobiologiczna na stres,
- niska masa urodzeniowa,
- wcześniactwo,
- okres dojrzewania (zmiany hormonalne wpływające na działanie neuroprzekaźników).
Czynniki psychologiczne:
- perfekcjonizm,
- wysoki poziom kontroli i samodyscypliny,
- trudności w wyrażaniu i regulowaniu emocji,
- niska samoocena – niskie poczucie własnej wartości,
- skłonność do samokrytyki,
- niezadowolenie z wyglądu własnego ciała.
Czynniki społeczne:
- presja kulturowa promująca szczupłość,
- porównywanie się z innymi,
- trauma lub trudne doświadczenia w przeszłości,
- styl wychowawczy oparty na wymaganiach i ocenach.
Badania pokazują, że anoreksja najczęściej rozpoczyna się w wieku nastoletnim, a każde wcześniejsze doświadczenie zaburzenia obrazu ciała czy krytyki wyglądu zwiększa ryzyko.
Co się dzieje z mózgiem w czasie niedożywienia?
W anoreksji zaobserwowano nieprawidłowości w funkcjonowaniu osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), która reguluje odpowiedź na stres. Osoby z anoreksją często wykazują podwyższony poziom kortyzolu, co sprzyja utrzymywaniu się stanu przewlekłego napięcia i obniżonej odporności psychicznej.
Badania obrazowe (MRI, PET) wykazały także zmniejszenie objętości istoty szarej w rejonach odpowiedzialnych za kontrolę emocji i decyzji (kora przedczołowa) oraz w ośrodku nagrody (prążek). Zaburzenia w przekaźnictwie dopaminergicznym mogą powodować, że odmawianie jedzenia staje się dla pacjentki źródłem poczucia sukcesu i kontroli.
Zaburzenia w regulacji ilości zjadanego pokarmu łączą się z poziomem wydzielania neuroprzekaźników. Funkcjonowanie układu serotoninergicznego, odpowiedzialnego za nastrój, apetyt i impulsywność, jest zaburzone, co może tłumaczyć tendencję do sztywności poznawczej i depresyjnych nastrojów u osób z anoreksją.
Kto jest najbardziej podatny na anoreksję?
- nastolatki i młode kobiety (14–24 lata),
- osoby o wysokich wymaganiach wobec siebie,
- osoby z rodzin, w których wygląd lub kontrola odgrywają dużą rolę,
- osoby wykonujące zawody związane z wyglądem (baletnice, modelki, sportowcy).
Z danych przytoczonych przez Galileomedical (2025) wynika, że zaburzenia odżywiania dotykają około 8,6% kobiet i 4,1% mężczyzn w Polsce. Anoreksja pojawia się znacznie częściej u kobiet, choć nie omija mężczyzn.
Jak powstaje anoreksja? Model CBT-E
CBT-E (ang. Enhanced Cognitive Behavioural Therapy), opracowane przez prof. Christophera Fairburna, zakłada, że rdzeniem anoreksji jest nadmierna koncentracja na wadze, kształcie ciała i jedzeniu jako głównym wyznaczniku wartości własnej osoby.
Pojawia się błędne koło:
Opracowanie własne na podstawie Fairburn, C. G. (2013), Terapia poznawczo behawioralna i zaburzenia odżywiania, WUJ
Ten mechanizm staje się samonapędzający i trudno z niego wyjść bez specjalistycznej pomocy.
Jakie są konsekwencje anoreksji?
Utrzymywanie niskiej wagi ciała jest niezdrowe i szkodliwe. Na podstawie licznych badań i eksperymentów skutki niedowagi podzielono na trzy powiązane ze sobą obszary: somatyczny, psychologiczny i społeczny. Wszystkie te konsekwencje wzajemnie się wzmacniają i przyczyniają się do utrwalania zaburzenia.
Somatyczne konsekwencje:
- zaburzenia hormonalne – procesy, które nie są potrzebne do podtrzymywania życia zostają zahamowane, stąd spadek produkcji hormonów płciowych prowadzący do zaniku miesiączki i niepłodność, brak popędu seksualnego;
- osłabienie układu sercowo-naczyniowego – pojawiają się poważne zaburzenia pracy serca i krążenia; dochodzi do utraty masy mięśnia sercowego, co prowadzi do jego osłabienia; spada ciśnienie krwi oraz tętno; pojawia się ryzyko zaburzeń rytmu serca; bradykardia, niedociśnienie, arytmie;
- osłabienie stanu kości – zwiększone ryzyko osteoporozy i złamań na skutek zmian hormonalnych, braku wystarczającej ilości składników odżywczych i niskiej wagi;
- spowolnienie pracy układu pokarmowego – pokarm przesuwa się przez jelita w zwolnionym tempie powodując zaparcia, wzdęcia, refluks; jedzenie bardzo wolno opuszcza żołądek co powoduje szybkie uczucie sytości nawet w przypadku zjedzenia niewielkich ilości pożywienia; zaburzeniu ulega również zmysł smaku czego efektem jest używanie coraz większej ilości przypraw żeby w ogóle odczuwać smak pokarmu; efektem spowolnionej pracy układu pokarmowego jest stałe odczuwanie głodu;
- wychłodzenie organizmu i nietolerancja zimna – spada temperatura ciała;
- zmiany skórne – meszek (lanugo) zwłaszcza na twarzy, plechach, brzuchu i ramionach, suchość, żółtawy lub pomarańczowy odcień skóry;
- wypadanie włosów, łysienie, łamliwość paznokci;
- przewlekłe zmęczenie, osłabienie mięśni – dystrofia mięśniowa przez co pojawia się uczucie braku siły;
- sen – brak wypoczynku pomimo snu, bardzo wczesne wybudzanie;
- obniżona odporność, podatność na infekcje;
ryzyko nagłej śmierci (np. z powodu arytmii serca lub niewydolności narządowej).
Psychologiczne konsekwencje:
- Myślenie:
- sztywność myślenia, trudności z przenoszeniem uwagi,
- trudności w podejmowaniu decyzji i planowaniu,
- zaburzenia koncentracji uwagi i pamięci operacyjnej,
- obsesyjne myślenie o jedzeniu i wadze,
- sny dotyczące jedzenia,
- utrata zainteresowania innymi kwestiami poza jedzeniem, w tym hobby,
- narastająca samokrytyka i poczucie niskiej wartości,
- Uczucia:
- nasilenie lęku i depresji,
- szybkie wpadanie w złość, rozdrażnienie, poirytowanie,
- obniżenie zdolności do przeżywania przyjemności (anhedonia),
- poczucie pustki i wyobcowania,
- Zachowanie:
- zwiększona potrzeba kontroli,
- nasilenie cech obsesyjnych – sztywność i brak elastyczności w stosunku do posiadanych nawyków i rutyn, jedzenie ceremonialne, gromadzenie jedzenia,
- trudność w byciu spontanicznym,
Społeczne konsekwencje:
- skupienie na wewnętrznych procesach i na samym sobie,
- izolacja od rodziny i znajomych,
- wycofanie z życia towarzyskiego i zawodowego,
- trudności w relacjach interpersonalnych (skrytość, drażliwość, brak zaufania),
- unikanie wspólnych posiłków,
- wykluczenie społeczne lub stygmatyzacja,
- napięcia w relacjach rodzinnych i partnerskich.
Wiele osób z niedowagą przypuszcza, że to, jacy są obecnie, odzwierciedla ich prawdziwą osobowość a tak naprawdę prawdziwy sposób myślenia, nastrój i zachowanie wracają dopiero wraz z odzyskanie prawidłowej wagi.
Jak wygląda terapia anoreksji? CBT-E w praktyce.
W swoim gabinecie pracuję indywidualnie z osobami z anoreksją w oparciu o protokół terapii CBT-E Fairburna. Terapia prowadzona jest online i opiera się na strukturze, zrozumieniu i empatycznym wsparciu.
Etapy terapii CBT-E:
- Formułowanie przypadku – ocena charakteru i głębokości obecnej psychopatologii, analiza schematów myślenia, strategii kontrolnych i czynników utrzymujących zaburzenie
- Normalizacja jedzenia – wdrożenie regularnych posiłków, wyjście z restrykcyjnego cyklu
- Praca nad motywacją – wzmacnianie zaangażowania w proces i podtrzymywanie go
- Przełamanie lęku przed przyrostem masy – praca poznawcza nad przekonaniami
- Regulacja emocji i samoregulacja – nauka alternatywnych strategii radzenia sobie z napięciem
- Przepracowanie perfekcjonizmu i samokrytyki – budowanie zdrowej samooceny niezależnej od wyglądu i masy ciała (praca z niewspierającymi przekonaniami)
- Zapobieganie nawrotom – planowanie sytuacji ryzykownych i monitorowanie postępów.
Terapia zazwyczaj trwa od 20 do 40 sesji, w zależności od indywidualnego przypadku i stopnia anoreksji (im niższy wskaźnik BMI oraz czas trwania zaburzenia tym dłuższa terapia).
Dlaczego warto zgłosić się po pomoc?
Anoreksja nie jest wyborem. To poważne zaburzenie psychiczne, które wymaga leczenia. Im wcześniej zostanie podjęta terapia, tym większe szanse na powrót do zdrowia fizycznego i psychicznego.
Anoreksja ma najwyższy wskaźnik śmiertelności spośród wszystkich zaburzeń psychicznych. W metaanalizie obejmującej 36 badań Arcelus i wsp. (2011) stwierdzono: Crude Mortality Rate (CMR): ok. 5,1 zgonu na 1000 osób a w badaniu Standardized Mortality Ratio (SMR): ok. 5,9 czyli prawie 6-krotnie wyższe ryzyko zgonu niż w populacji ogólnej.
Polska literatura naukowa nie posiada aktualnych epidemiologicznych danych jasno określających śmiertelność anoreksji. Starsze badania wskazywały śmiertelność od 2% do ponad 23%, w zależności od długości obserwacji i stopnia zaawansowania zaburzenia. Wiadomo jednak, że ryzyko śmierci u polskich pacjentek z anoreksją jest porównywalne do światowych statystyk, czyli kilkukrotnie wyższe niż w populacji zdrowej, choć konkretne liczby wymagają aktualizacji.
Nie musisz mieć postawionej diagnozy, by zgłosić się po pomoc. Wystarczy, że czujesz, że jedzenie, waga i ciało zdominowały Twoje życie. Terapia pozwoli odzyskać równowagę, kontakt z emocjami i zdrową relację z własnym ciałem.
Niniejszy artykuł nie stanowi porady lekarskiej i nie może zastąpić diagnostyki ani konsultacji lekarskiej lub specjalistycznej z psychologiem, psychoterapeutą czy psychiatrą. Zamieszczając artykuły na stronie internetowej happy-mind.pl przykładamy wagę do udostępniania jedynie sprawdzonych i rzetelnych informacji pochodzących z naukowych publikacji dotyczących objawów i profilaktyki zaburzeń psychicznych i chorób. Jesteśmy przekonani, że rozpowszechnianie wiedzy w zakresie zdrowia psychicznego pomoże rozwijać świadomość i budować wysoką jakość życia. Bibliografia: • Fairburn, C. G. (2013). Terapia poznawczo-behawioralna i zaburzenia odżywiania, WUJ. • Kaye, W. H., Fudge, J. L., & Paulus, M. (2009). New insights into symptoms and neurocircuit function of anorexia nervosa. Nature Reviews Neuroscience, 10(8): 573–584. • Galileomedical. (2025). Zaburzenia odżywiania – statystyki i epidemiologia. https://galileomedical.pl/zaburzenia-odzywiania-statystyka-2025 • Suszko, M., Sobocki, J., Imieliński, C. (2022). Śmiertelność w grupie Pacjentów z jadłowstrętem psychicznym z ekstremalnie niskim BMI – implikacje dysfunkcji układu pokarmowego i endokrynnego, W: Psychiatria Polska 2022; 56(1): 89-100 • DSM-5, American Psychiatric Association
